İnancın bittiği, itaatin başladığı yer
Türkiye'de siyasi tartışmalar neden fikirlerin değil, sadakatlerin yarışına dönüştü? Eric Hoffer'ın Kesin İnançlılar'ı üzerinden bir okuma.
Türkiye’de bir düşüncenin doğruluğunu belirlemek için çoğu zaman içeriğine bakmak gerekmiyor. Kimin söylediğini bilmek yeterli oluyor. Aynı söz, birinin ağzından çıktığında kabul edilemez bulunurken başka birinin ağzından çıktığında makul karşılanabiliyor. Dün şiddetle reddedilen bir görüş, bugün siyasi koşullar değiştiğinde savunulabiliyor. Üstelik bu dönüşümün gerekçesini açıklamak çoğu zaman gerekli bile görülmüyor. Çünkü mesele artık neyin doğru olduğu değil, kimin haklı çıkması gerektiği oluyor.
Eric Hoffer, Kesin İnançlılar adlı eserinde insanların bir davaya bağlanmasının her zaman o davanın düşünsel içeriğiyle açıklanamayacağını anlatır. Bireyin kendisini daha büyük bir bütünün parçası olarak görme ihtiyacı, zamanla eleştirel muhakemesinin önüne geçebilir. Böyle bir durumda ideoloji, dünyayı anlamaya yarayan bir düşünceler bütünü olmaktan çıkar. Kişinin kimliğini korumak için savunmak zorunda hissettiği bir aidiyet alanına dönüşür. Türkiye’de siyasetin giderek bir kimlik meselesi haline gelmesi, bu düşünceyi güncel kılıyor.
Siyasi partiler, liderler ve ideolojiler elbette toplumsal yaşamın vazgeçilmez unsurlarıdır. İnsanların bir siyasi görüşü benimsemesinde veya bir partiye bağlılık duymasında sorun yoktur. Sorun, bu bağlılığın kişiyi kendi düşüncesine karşı bile eleştirel olmaktan alıkoymasıdır. Bir siyasi lider dün karşı çıktığı bir politikayı bugün savunmaya başladığında, onu destekleyenlerin önünde iki seçenek belirir. Ya bu değişimin nedenlerini sorgulayacak ya da yeni tutumu savunmak için eski gerekçelerini terk edecektir. Türkiye’deki siyasi tartışmalarda ikinci davranışın örneklerine rastlamak güç değil. Daha ilginci, bu dönüşümün çoğu zaman bir çelişki olarak görülmemesidir. Dün yanlış bulunan şey, bugün doğru kabul edilirken değişenin koşullar mı, ilkeler mi, yoksa yalnızca liderin tercihi mi olduğu yeterince sorgulanmaz. Oysa siyasi görüş değiştirmek başlı başına bir tutarsızlık değildir. Yeni bilgiler, değişen koşullar veya geçmişteki hataların fark edilmesi insanın kanaatlerini değiştirmesini son derece makul kılabilir. Asıl sorun, kişinin düşüncesini gerekçeler üzerinden değil, liderin konumuna göre değiştirmesidir. Bu noktada siyasi sadakat, düşünsel bağımsızlığın yerini almaya başlar.
Benzer bir çelişkiyi adalet tartışmalarında da görmek mümkün. Bir siyasetçiye yöneltilen suçlama, karşıt görüştekiler tarafından henüz yargı süreci tamamlanmadan kesin bir suçluluk göstergesi olarak kabul edilebiliyor. Aynı kişi kendi siyasi çevresinden olduğunda ise suçlamanın siyasi amaçlarla ortaya atıldığı savunulabiliyor. Elbette her suçlama aynı nitelikte değildir. Deliller, hukuki süreçler ve olayların koşulları ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Ancak bu değerlendirmelerin başlangıç noktasını kişinin siyasi aidiyeti belirliyorsa, ortada ciddi bir ilke sorunu vardır. Hukukun üstünlüğünü savunmak, yalnızca kendi düşüncemize yakın insanların haklarını korumak anlamına gelmez. Masumiyet karinesi, adil yargılanma hakkı ve ifade özgürlüğü, siyasi kimliklere göre değişen ayrıcalıklar değildir. Bu ilkelerin gerçek değeri, hoşlanmadığımız insanlar söz konusu olduğunda da onları savunup savunamadığımızla anlaşılır.
Ne var ki Türkiye’deki siyasi kutuplaşma, zaman zaman bu evrensel ilkeleri taraflar arasında paylaştırılmış haklar gibi ele alıyor. Bir kesimin haksızlığa uğradığını düşünenler, benzer bir durum karşıt görüştekilerin başına geldiğinde sessiz kalabiliyor. Daha önce eleştirdikleri uygulamaları kendi siyasi çevreleri gerçekleştirdiğinde farklı gerekçelerle meşrulaştırabiliyorlar. Böylece adalet talebi, herkes için geçerli bir ilke olmaktan uzaklaşıp siyasi mücadelenin araçlarından birine dönüşebiliyor.
Hoffer’ın kitle hareketlerine ilişkin en dikkat çekici tespitlerinden biri, ortak düşmanın birleştirici gücüdür. Bir topluluğun üyeleri, ne istedikleri konusunda birbirlerinden farklı düşünebilirler. Ancak neye veya kime karşı oldukları konusunda birleşmeleri aralarındaki görüş ayrılıklarını geçici olarak görünmez kılabilir. Türkiye’de de siyasi aidiyetlerin bir bölümü, savunulan politikalar kadar karşı çıkılan kimlikler üzerinden şekilleniyor. İnsanlar bazen destekledikleri siyasi hareketin ne yapacağını açıklamakta zorlanırken karşı tarafın neden kazanmaması gerektiğini uzun uzun anlatabiliyor. Böyle bir siyasal atmosferde başarı, toplumsal sorunların çözülmesiyle değil, rakibin kaybetmesiyle ölçülmeye başlanıyor. Ekonomik sorunlar, eğitim, liyakat, kurumsal işleyiş veya hukuki güvenceler gibi konular, taraflar arasındaki mücadelenin gölgesinde kalabiliyor. Daha da önemlisi, karşıt görüşteki insanın haklı olabileceği ihtimali giderek rahatsız edici bir düşünceye dönüşüyor. Çünkü karşı tarafın bir konuda haklı olduğunu kabul etmek, kişinin kendi siyasi kimliğinden taviz vermesi gibi algılanabiliyor. Oysa bir insanın siyasi rakibi olması, onun her düşüncesinin yanlış olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde desteklediğimiz bir liderin veya partinin geçmişte doğru kararlar vermiş olması gelecekteki bütün kararlarını da doğru kılmaz.
Sosyal medya, bu zihniyetin en açık biçimde gözlemlenebildiği alanlardan biri. Siyasi bir açıklamanın içeriği henüz değerlendirilmeden kimin yaptığına bakılarak destek veya tepki gösterilebiliyor. Bir olay hakkında yeterli bilgi bulunmasa bile taraflar hızla belirleniyor. Ardından aynı olay, birbirinden tamamen farklı iki anlatıya dönüşüyor. Burada dikkat çekici olan yalnızca insanların farklı yorumlar yapması değil. Aynı olgular karşısında farklı ölçütler kullanılması. Kendi tarafının hatasını açıklamak için bağlam, koşullar ve iyi niyet aranırken karşı tarafın davranışları çoğu zaman en olumsuz ihtimaller üzerinden yorumlanıyor. Böylece siyasi tartışma, ortak gerçekler üzerinden yürütülen bir fikir alışverişi olmaktan uzaklaşıyor.
Bütün bunları yalnızca siyasetçilerin söylemleriyle açıklamak da yeterli değil. Siyasi aktörlerin kutuplaştırıcı dilinin etkisi kuşkusuz önemlidir. Ancak toplumun bu dile neden karşılık verdiğini, hatta zaman zaman neden böyle bir dil talep ettiğini de sorgulamak gerekir. Belki de en rahatsız edici soru budur: İnsanlar gerçekten ilkelerine uygun liderler mi arıyor, yoksa bağlılık duydukları liderlerin tercihlerini ilke hâline mi getiriyor? Bu iki tutum arasında büyük bir fark var. İlkinde insan, savunduğu değerleri esas alır ve siyasi aktörleri bu değerlere göre değerlendirir. İkincisinde ise siyasi aktörü esas alır ve değerlerini onun davranışlarına göre yeniden yorumlar. Birincisi yurttaşlık bilincini, ikincisi ise sorgulanmadığında itaat kültürünü besleyebilir.
Türkiye’nin siyasal hayatında ihtiyaç duyulan şey, herkesin tarafsız olması veya siyasi görüşlerinden vazgeçmesi değil. Zaten toplumsal yaşamda mutlak tarafsızlık ne gerçekçi ne de zorunludur. İhtiyaç duyulan şey insanların kendi siyasi tercihlerini savunurken düşünsel bağımsızlıklarını koruyabilmeleridir. Bir siyasi partiyi desteklemek onun bütün kararlarını onaylamak zorunda olmak değildir. Bir lideri başarılı bulmak, onu eleştirilemez kabul etmeyi gerektirmez. Bir ideolojiye yakınlık duymak o ideolojinin bütün tarihsel uygulamalarını savunmayı zorunlu kılmaz. Aksine, kişinin kendi siyasi çevresine yöneltebildiği eleştiri, bağlılığının körü körüne olmadığını gösterir.
Unutulmaması gereken bir başka nokta ise herkesin kendi düşüncesini sorgulaması gerektiğini söylemek, bütün siyasi aktörlerin aynı sorumluluğa veya aynı güce sahip olduğu anlamına gelmemesi. İktidarı kullananların kararları daha geniş sonuçlar doğurur ve bu nedenle daha ağır bir hesap verme yükümlülüğü taşır. Ancak gücün farklı dağılımı, ilkelerin kişilere göre değiştirilmesini haklı çıkarmaz. Nihayetinde demokratik siyaset, insanların aynı düşünmesi üzerine değil, farklı düşünürken ortak kurallara bağlı kalabilmesi üzerine kuruludur. Bu kuralların değeri yalnızca kendi tarafımız kazandığında değil, kaybettiğinde de onları savunabilmemizle ortaya çıkar. Eric Hoffer’ın yıllar önce tartışmaya açtığı mesele bugün de önemini koruyor. İnsan, kendisini ait hissettiği topluluğun içerisinde bireysel muhakemesini ne ölçüde koruyabilir?
Türkiye açısından bu sorunun cevabı, yalnızca siyasi partilerin geleceğini değil, kamusal tartışmanın niteliğini de belirleyecek. Çünkü bir toplumda insanlar yanlış olduğunu düşündükleri bir şeyi sırf kendi tarafları yaptığı için savunmaya başladığında, artık fikirler yarışmıyordur. Sadakatler yarışıyordur. Sadakatin doğruluktan daha değerli görüldüğü yerde, haklı olmanın ölçüsü hakikat değil, kimin tarafında durduğumuz olur.